چین؛ فرصت، نه معجزه | بررسی ظرفیت‌های توسعه روابط اقتصادی خراسان رضوی و چین

به گزارش شهرآرانیوز؛ چین برای خراسان رضوی فقط یک بازار بزرگ در آن سوی مرز‌ها نیست. می‌تواند هم مقصدی برای صادرات، هم منبع سرمایه و فناوری و هم مبدأ یکی از مسیر‌های مهم ارتباطی استان با اقتصاد آسیا باشد. حالا سفر هیئت اقتصادی خراسان رضوی به چین، این‌بار با تمرکز ویژه بر ظرفیت‌های منطقه آزاد سرخس، فرصتی برای بازخوانی همین رابطه در شرایطی است که جنگ و اختلال در مسیر‌های معمول تجارت خارجی، اهمیت مسیر‌های متنوع و اقتصاد‌های جایگزین را بیشتر کرده است.

هیئت اقتصادی استان در جریان این سفر با فعالان اقتصادی و تجاری در جنوب چین دیدار کرده و ظرفیت‌های خراسان رضوی و به‌ویژه منطقه آزاد سرخس را برای توسعه همکاری معرفی کرده است. دیدار با بازرگانان ایرانی فعال در چین و گفت‌و‌گو درباره ظرفیت‌های حمل‌ونقل ریلی و هوایی، تجارت، سرمایه‌گذاری و اتصال چین به سرخس، بخشی از این رایزنی‌ها بوده است. در این میان، تأکید بر سرخس نشان می‌دهد که استان تلاش دارد رابطه با چین را از سطح تجارت دوجانبه فراتر برده و آن را به شبکه ارتباطی چین با ایران و آسیای مرکزی پیوند بزند.

استاندار خراسان رضوی در جریان این سفر با اشاره به ظرفیت‌های مرزی استان و دو منطقه آزاد آن، بر ضرورت تغییر نگاه به مرز‌ها تأکید کرده است. نگاهی که مرز را نه فقط محل ورود و خروج کالا، بلکه بخشی از ظرفیت اقتصادی استان می‌بیند.

چرا چین برای خراسان مهم است؟

اهمیت چین فقط به اندازه اقتصاد آن برنمی گردد. این کشور یکی از بزرگ‌ترین مراکز تولید، سرمایه گذاری و فناوری جهان است و در حوزه‌هایی مانند ماشین آلات صنعتی، انرژی‌های نو، خودرو‌های برقی و فناوری‌های تولیدی، ظرفیت گسترده‌ای دارد.

برای خراسان رضوی این ظرفیت‌ها زمانی اهمیت پیدا می‌کند که با نیاز‌های واقعی استان پیوند بخورد. نوسازی خطوط تولید، تأمین ماشین آلات و تجهیزات، توسعه انرژی خورشیدی، ایجاد زنجیره‌های تولید مشترک و جذب سرمایه برای پروژه‌های زیرساختی، می‌تواند بخشی از این همکاری باشد.

در سوی دیگر، خراسان رضوی نیز صرفا یک متقاضی سرمایه و کالا نیست. استان از ظرفیت‌های صنعتی، معدنی و کشاورزی برخوردار است و در کنار آن، موقعیت جغرافیایی و دسترسی به بازار کشور‌های آسیای مرکزی را دارد. اگر این ظرفیت‌ها در قالب یک بسته اقتصادی به طرف چینی ارائه شود، رابطه می‌تواند از مدل ساده واردات از چین فاصله بگیرد.

در یکی از گزارش‌های پیشین با عنوان «فرصت چینی برای خراسان» درباره فرصت‌های چین تأکید شده بود که افزایش همکاری با این کشور باید با تغییر ترکیب صادرات همراه باشد، یعنی به جای اتکا به صادرات مواد خام و کالا‌های کم ارزش تر، به سمت کالا‌ها و خدمات با ارزش افزوده بیشتر حرکت شود.

تولید مشترک، بخشی از ظرفیت‌هایی است که‌ می‌تواند در رابطه با چین دنبال شود. حتی در حوزه‌هایی که استان، امروز ظرفیت تولید یا صادرات دارد نیز مسئله فقط افزایش حجم صادرات نیست؛ بلکه مهم تغییر ترکیب صادرات است. در تجربه سال‌های گذشته، بخش درخور توجهی از صادرات ایران به چین را مواد خام و کالا‌های با ارزش افزوده پایین تشکیل داده است. اگر قرار باشد رابطه اقتصادی با چین برای خراسان رضوی یک مزیت پایدار ایجاد کند، باید در کنار اینکه چه چیز از چین وارد کنیم، به این موضوع بپردازیم که چه چیزی با ارزش افزوده بیشتر به چین صادر کنیم.

سرخس، برگ برنده ایران و خراسان

در این میان، مزیت متفاوت خراسان رضوی همان چیزی است که چین نمی‌تواند از آن چشم پوشی کند؛ یعنی جغرافیا. شاید مهم‌ترین دارایی استان در مذاکره با چین، نه یک محصول خاص، بلکه موقعیت سرخس باشد. سرخس در نقطه اتصال ایران به ترکمنستان قرار گرفته است و از طریق شبکه ریلی به آسیای مرکزی دسترسی دارد. این موقعیت می‌تواند به چین اجازه دهد بخشی از ارتباط تجاری خود با ایران و کشور‌های منطقه را از یک مسیر شرقی دنبال کند.

مدیرعامل منطقه آزاد سرخس در جریان سفر هیئت استان، بر همین ظرفیت تأکید کرده و خواستار فعال ترشدن ارتباط چین با سرخس شده است. ایده اصلی این است که سرخس از یک نقطه مرزی و محل عبور کالا به یک گره لجستیکی و اقتصادی تبدیل شود؛ جایی که انبارداری، توزیع، خدمات حمل ونقل، صادرات و واردات و حتی استقرار شرکت‌های اقتصادی در آن شکل بگیرد. در چنین مدلی، سرخس دیگر صرفا «مرز» نیست، بخشی از زنجیره ارزش تجارت چین با ایران و آسیای مرکزی خواهد بود.

این تفاوت بسیار مهم است. اگر کالا فقط از سرخس عبور کند، سهم استان از تجارت محدود خواهد بود، اما اگر بخشی از زنجیره ارزش در سرخس مستقر شود، تجارت چین می‌تواند برای خراسان اشتغال، خدمات و ارزش افزوده ایجاد کند.

این همان تغییری است که در سفر اخیر هیئت استان نیز بر آن تأکید شده است. منطقه آزاد سرخس از یک نقطه عبوری به عنوان یک گره اقتصادی معرفی می‌شود و حتی موضوع حضور دائمی شرکت‌ها و نمایندگان اقتصادی کشور‌های هدف در این منطقه مطرح شده است.

از کریدور تا زنجیره ارزش

پیش از این نیز در خراسان رضوی درباره «یک کمربند، یک جاده» و مسیر‌های ارتباطی چین با ایران صحبت شده بود. اما یک اشتباه می‌تواند این باشد که تمام فرصت این طرح را در ریل، جاده و عبور کالا خلاصه کنیم. کریدور زمانی برای یک استان ارزش اقتصادی ایجاد می‌کند که در کنار آن، زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی شکل بگیرد.

یعنی اگر قطار چینی به سرخس می‌رسد، بخشی از کالا در استان انبار شود، خدمات آن در استان ارائه شود، بخشی از تجارت و توزیع از اینجا انجام شود، شرکت‌های چینی یا ایرانی فعال در چین در سرخس مستقر شوند و حتی در مراحل بعد، تولید یا پردازش بخشی از کالا در استان شکل بگیرد. این همان نقطه‌ای است که ظرفیت جغرافیایی می‌تواند به مزیت اقتصادی تبدیل شود.

جنگ، یک هشدار درباره مسیر‌های تجارت

در شرایط فعلی، اما یک مسئله دیگر هم به این معادله اضافه شده است؛ یعنی تاب آوری تجارت. اختلال در مسیر‌های دریایی و مشکلات ناشی از جنگ نشان داده که اتکا به یک یا چند مسیر مشخص می‌تواند تجارت خارجی را آسیب پذیر کند. از این منظر، توسعه مسیر‌های شرقی و ارتباط چین با ایران و آسیای مرکزی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

اما اینجا باید از یک سوءبرداشت پرهیز کرد. مسیر چین به سرخس نمی‌تواند جای بنادر جنوبی کشور را بگیرد. حجم، نوع کالا، ظرفیت حمل و ماهیت تجارت دریایی اجازه چنین مقایسه‌ای را‌ نمی‌دهد.

حتی فعالان حوزه حمل ونقل معتقدند ظرفیت ترانزیتی کشور در شرایط جنگی با محدودیت جدی روبه رو شده و مسیر‌های جدید را‌ نمی‌توان به عنوان جایگزین فوری شبکه بندری معرفی کرد، اما مکمل بودن، به معنی کم اهمیت بودن نیست.

اگر مسیر‌های شرقی بتوانند بخشی از واردات از چین را با زمان و هزینه قابل قبول جابه جا کنند، در کنار مسیر‌های دریایی و سایر کریدورها، شبکه تجارت ایران متنوع‌تر خواهد شد. ارزش چنین مسیری دقیقا در شرایط بحران آشکار می‌شود، زمانی که داشتن یک گزینه دوم می‌تواند از توقف کامل بخشی از تجارت جلوگیری کند.

در ادامه حتما بخوانید استاندار خراسان رضوی: ظرفیت منطقه آزاد سرخس برای تولید خودروهای برقی و هیبریدی چینی بررسی شد

از انرژی خورشیدی تا فولاد

در نشست‌های پیشین میان خراسان رضوی و طرف‌های چینی، فهرست بلندبالایی از پروژه‌ها مطرح شده بود، از سرمایه گذاری در انرژی خورشیدی و تولید ورق فولادی تا استفاده از ظرفیت پالایشگاه شهید هاشمی نژاد سرخس، توسعه زیرساخت‌های حمل ونقل و تقویت تجارت منطقه‌ای.

مسئله امروز، اما دیگر کمبود فهرست فرصت‌ها نیست. خراسان رضوی طی سال‌های گذشته بار‌ها ظرفیت‌های خود را به طرف چینی معرفی کرده است. سؤال مهم‌تر این است که کدام یک از این ظرفیت‌ها آماده تبدیل شدن به پروژه واقعی است؟

همین موضوع درباره سفر فعلی نیز صدق می‌کند. اینکه هیئت اقتصادی استان در گوانگجو با فعالان اقتصادی دیدار کرده یا ظرفیت‌های سرخس را معرفی کرده، به خودی خود دستاورد اقتصادی محسوب نمی‌شود. نقطه سنجش زمانی است که این مذاکرات به یک خط حمل ونقل مشخص، قرارداد سرمایه گذاری، استقرار شرکت، پروژه تولیدی یا یک زنجیره تجاری قابل اندازه گیری تبدیل شود.

رابطه چندلایه با چین

سفر هیئت اقتصادی استان به چین را باید فراتر از تعداد جلسات و تفاهم‌های احتمالی ارزیابی کرد. فرصت اصلی، ایجاد یک رابطه چندلایه با چین است، رابطه‌ای که در آن استان، هم بازار چین را ببیند، هم سرمایه و فناوری آن را دنبال کند و هم از موقعیت سرخس برای اتصال به آسیای مرکزی استفاده کند.

در این میان، جنگ فقط اهمیت این موضوع را بیشتر کرده است. ایران برای ادامه تجارت خود به مسیر‌های متنوع تری نیاز دارد و خراسان رضوی می‌تواند بخشی از این تنوع را از مسیر شرق دنبال کند. اما هدف نهایی نباید ساختن یک جایگزین برای بندر، بلکه باید ساختن شبکه‌ای از مسیر‌ها و همکاری‌های مکمل باشد، شبکه‌ای که در روز‌های عادی تجارت را توسعه دهد و در روز‌های بحران، امکان ادامه آن را حفظ کند.

سرخس اگر بتواند از یک مرز عبوری به یک گره تجاری و لجستیکی تبدیل شود، آن وقت چین برای خراسان رضوی فقط یک مقصد دوردست نخواهد بود، بلکه می‌تواند به یکی از پایه‌های اتصال استان به اقتصاد بزرگ آسیا تبدیل شود.